توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٩ - جناس تام و اقسام آن

تشابه و همانند بودن دو كلمه در لفظ.

مقصود از [لفظ] تلفّظ است بنابراين تشابه در معنا خارج از اين قسم است مانند:

اسد و سبع كه هردو از نظر معنا با هم تشابه داشته نه از نظر لفظ.

و نيز تشابه در مجرّد عدد حروف نظير دو كلمه [ضرب‌] و [علم‌] يا در صرف وزن نظير: ضرب و قتل از قسم مذكور خارج مى‌گردند.

جناس تام و اقسام آن‌

جناس تام عبارتست از اينكه دو لفظ از حيث انواع و اعداد و هيئات و ترتيب حروف با هم متّفق باشند.

مقصود از [انواع حروف‌] حروف بيست و نه‌گانه بوده كه هريك از آنها نوعى بحساب مى‌آيند و با اين قيد دو كلمه: يفرح و يمرح از جناس تامّ خارج ميشوند چه آنكه تنها در سه نوع از حروف با هم متّفقند و آن‌ها [ياء] و [راء] و [حاء] مى‌باشند نه تمام آنها زيرا همانطورى كه مشاهده مى‌كنيم حرف دوّم [يفرح‌] فاء و حرف دوّم [يمرح‌] ميم مى‌باشد.

و منظور از [اعداد حروف‌] اينستكه اگر يكى از آن دو مثلا چهار حرفى است ديگرى نيز حروفش بهمين تعداد باشد بنابراين دو كلمه [السّاق‌] و [المساق‌] از جناس تام خارج ميشوند چه آن‌كه اوّلى سه حرفى و دوّمى چهار حرفى ميباشد.

و مراد از [هيئت حروف‌] آنستكه حروف دو كلمه از نظر نوع حركات با هم متّفق باشند لذا دو كلمه [برد] بفتح باء و [برد] بضمّ آن از جناس‌